Modern Dünyanın Gürültüsünde Kalbi Korumak: Manevi Huzur Reçetesi

1. Giriş: Modern Ontolojik Kriz ve Kalbin Yabancılaşması

İnsanlık tarihi, hiç şüphesiz teknolojik ilerlemeler ve medeniyet inşası açısından baş döndürücü bir hızla ilerlemiştir. Ancak bu ilerleyiş, insanın iç dünyasında, ruhsal derinliğinde ve kalbi hayatında eş zamanlı bir tekâmüle işaret etmemektedir. Aksine, modernite, sunduğu konfor ve hızla ters orantılı olarak, insanı kendi hakikatinden, fıtratından ve Yaratıcısından uzaklaştıran devasa bir "gürültü" imparatorluğu kurmuştur. Bu rapor, modern şehir hayatının karmaşası ve dijital dünyanın kaotik yapısı içerisinde sıkışan insanın, varoluşsal merkezi olan "Kalp" (Qalb) melekresini nasıl kaybettiğini ve bu kaybın tezahürü olan "Kasvet-i Kalp" (Kalp Katılığı/Kararması) hastalığını derinlemesine analiz etmeyi amaçlamaktadır. Daha da önemlisi, bu manevi patolojiye karşı kadim hikmetin sunduğu ve modern bilimin de dolaylı yoldan doğruladığı zikir, tefekkür ve riyazet (dijital detoks) reçetelerini kapsamlı bir şekilde ortaya koyacaktır.

Kalp, İslami literatürde sadece biyolojik bir pompa değil, idrakin, imanın, sezginin ve ilahi tecellilerin merkezidir. "Yere göğe sığmam, mümin kulumun kalbine sığarım" kutsi hadisiyle ifade edilen bu genişlik, modern dünyanın daraltıcı kuşatması altındadır. Şehir hayatının betonarme griliği, dijital ekranların mavi ışığı ve enformasyon bombardımanı, kalbin üzerini bir pas tabakası gibi örtmekte, onu duyarsızlaştırmakta ve "taşlardan daha katı" hale getirebilmektedir. Bu durum, bireysel bir huzursuzluktan öte, toplumsal bir manevi krizin, şefkat yoksunluğunun ve anlam yitiminin temel nedenidir.

Bu çalışma, Muhammed bin Fadl Belhi Hazretleri'nin tespitlerinden Risale-i Nur'un tefekkür pencerelerine, Osman Nuri Topbaş Hocaefendi'nin sosyal medya mahremiyeti uyarılarından modern nörobilimin dopamin döngüsü araştırmalarına kadar geniş bir spektrumdaki verileri sentezleyerek, modern insan için uygulanabilir, detaylı ve kuşatıcı bir "Manevi Huzur Reçetesi" sunmaktadır. Rapor boyunca, sorunun teşhisi, nedenleri ve çözüm yolları, akademik bir ciddiyet ve manevi bir derinlikle ele alınacak, teorik bilgiler pratik uygulamalarla desteklenecektir.

2. Teşhis ve Patoloji: Kasvet-i Kalp Fenomeni

2.1. Kalbin Doğası ve Kararma Süreci

Maneviyat psikolojisinde kalp, değişken ve dönüşüme açık bir yapı (inkılab) olarak tanımlanır. Fıtrat üzere yaratılan kalp, aslen yumuşak, alıcı ve hassastır. Ancak maruz kaldığı dış etkiler, işlenen günahlar ve ihmal edilen manevi sorumluluklar neticesinde bu hassasiyetini kaybeder. Bu duruma literatürde "Kasvet-i Kalp" denilmektedir. Kasvet, kalbin ilahi uyarılara karşı tepkisizleşmesi, merhamet duygusunun azalması, ölüm ve ahiret gerçeğine karşı bir nevi körlük (basiret kapanması) yaşaması halidir.

Dini kaynaklar incelendiğinde, bu hastalığın sebepleri ile modern yaşamın dayattığı alışkanlıklar arasında çarpıcı bir örtüşme görülmektedir. Beyheki'den rivayet edilen bir hadis-i şerifte, "Günah olan iş yapılırken kalpte çarpıntı olur" buyurulmuştur. Bu, kalbin fıtri bir alarm sistemine sahip olduğunu gösterir. Ancak günümüz insanı, sürekli günah ve gaflet ortamında (şehir hayatının gayri ahlaki manzaraları, faizli ekonomik sistem, yalan ve gıybet üzerine kurulu sosyal ilişkiler) yaşadığı için, bu alarm sistemi zamanla devre dışı kalmakta veya duyulmaz hale gelmektedir. Alarmın susması, tehlikenin geçtiğini değil, kalbin öldüğünü (mevt-i kalp) gösterir.

2.2. Muhammed bin Fadl Belhi'nin Dört Temel Teşhisi ve Modern İzdüşümleri

Tarihsel bir perspektiften bakıldığında, Muhammed bin Fadl Belhi Hazretleri'nin kalbin kararmasına dair yaptığı dört maddelik teşhis, sanki bugünün bilgi çağı insanını tarif etmektedir. Bu maddelerin modern sosyolojideki karşılıklarını analiz etmek, hastalığın boyutunu anlamak açısından hayatidir:

1. Öğrendiği ile amel etmemek: Modern enformasyon çağının en büyük paradoksu olan "bilgi obezitesi ve hikmet yoksunluğu" durumunu açıklar. Günümüz insanı, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar çok dini ve dünyevi bilgiye saniyeler içinde ulaşabilmektedir. Ancak bu bilgi, eyleme (amile) dönüşmediğinde, kalpte bir nur değil, bir yük ve vebal oluşturmaktadır. Bilmek ama yapmamak, vicdani bir yarılmaya ve içsel bir tutarsızlığa yol açarak kalbi katılaştırmaktadır.
2. Bilmeyerek yapmak: Bu, cehaletle işlenen hataları kapsar. Modern dünyada karmaşıklaşan finansal ilişkiler, gıda içerikleri ve sosyal etkileşimler, insanı farkında olmadan harama veya şüpheli şeylere sürükleyebilmektedir. İnsan, helal ve haram sınırlarının bulanıklaştığı seküler bir sistem içinde, "bilmeyerek" ama sürekli olarak manevi kirlenmeye maruz kalmaktadır.
3. Bilmediklerini öğrenmemek: Bu madde, modern insanın merak duygusunun yozlaşmasına işaret eder. İnsanlar magazin, spor, siyaset veya teknoloji gibi malayani (faydasız) konularda derinlemesine bilgi sahibi olmaya çalışırken, ilmihal, akaid veya manevi gelişim gibi varoluşsal konularda öğrenme isteğini kaybetmişlerdir. Merakın dünyevileşmesi, kalbin ulvi hakikatlere karşı kapanmasına neden olur.
4. Başkasının öğrenmesine mani olmak: Bu, sadece fiziksel bir engelleme değil, aynı zamanda yanlış model olma, dini değerleri hafife alma veya seküler yaşam tarzını tek geçerli yol gibi sunarak başkalarının hakikate yönelmesini psikolojik olarak bloke etme durumudur.

2.3. Eğlence Kültürü ve Gülme Krizi

"Çok gülmek kalbi öldürür." (Tirmizi)

Bu hadis, modern eğlence endüstrisinin (entertainment industry) insan ruhu üzerindeki tahribatını özetler niteliktedir. Buradaki "gülmek", tebessüm etmek veya sevinç duymak değil, hayatın ciddiyetini unutturan, insanı gaflete düşüren, ölümü ve hesabı hatırdan çıkaran kahkaha ve laubalilik halidir. Sosyal medyadaki "komik video" akımları, stand-up kültürleri ve sürekli eğlenme arzusu, kalbin hüzün (ki hüzün kalbin olgunluğudur) ve ciddiyet dengesini bozmaktadır. Hüzünlenmeyi bilmeyen, başkasının acısını hissedemeyen ve kendi sonunu düşünemeyen bir kalp, manen ölmüş demektir.

3. Nöro-Teolojik Perspektif: Dijital Kaos, Dopamin ve Gaflet

3.1. Biyokimyasal Bir Tuzak Olarak Günah

İslam maneviyatı ile modern nörobilimi sentezlediğimizde, "nefs"in arzuları ile beyindeki ödül sistemi (dopaminerjik yollar) arasında şaşırtıcı bir benzerlik ortaya çıkmaktadır. Araştırmalar, günahkâr alışkanlıkların, pornografinin, aşırı ekran kullanımının ve dijital bağımlılıkların beynin dopamin dengesini bozduğunu kanıtlamaktadır. Beyin, sürekli yüksek haz (high dopamine) kaynaklarına maruz kaldığında, "tolerans" geliştirir. Yani aynı hazzı alabilmek için daha fazla uyarana ihtiyaç duyar.

Bu durumun manevi karşılığı "gaflet" ve "lezzet alamama" halidir. Beyni sürekli sosyal medya bildirimleri, oyunlar veya haram görüntülerle "dopamin seline" maruz kalan bir mümin, namaz, zikir, Kur'an okuma veya tefekkür gibi "düşük dopaminli" (sakin, derin ve yavaş) aktivitelerden tat alamaz hale gelir. Namazda sıkılması, zikri bir an önce bitirme isteği veya Kur'an okurken odaklanamaması, sadece manevi bir zayıflık değil, aynı zamanda bozulmuş bir nöro-kimyasal yapının sonucudur. Dijital kaos, beynin "haz" merkezini aşırı uyararak, "huzur" merkezini köreltmektedir.

3.2. Manevi Mikroplar ve Zihinsel Kirlilik

Modern psikolojinin "negatif düşünce kalıpları" veya "travmatik yükler" olarak tanımladığı durumları, tasavvufi kaynaklar "manevi mikroplar" olarak adlandırır. Davud El-Kayseri ve diğer sufi düşünürlere göre; kin, nefret, öfke, korku, haset ve kibir gibi duygular, kalbe yerleşen ve onu hasta eden mikroplardır. Zikir, bu mikropları temizleyen en güçlü antiseptik olarak tanımlanır.

Şehir hayatı, bu mikropların üremesi için ideal bir laboratuvar ortamı sunar. Trafikteki öfke, iş yerindeki rekabet (haset), sosyal medyadaki linç kültürü (kin) ve ekonomik belirsizlik (gelecek korkusu), kalbi sürekli olarak bu manevi virüslerin saldırısına uğratır. Zikir, bu noktada sadece sevap kazanma aracı değil, psikolojik bir arınma (katarsis) mekanizması olarak işlev görür. Zikirle meşgul olan kalp, "masiva"dan (Allah'tan gayrısı) temizlenir ve "itidal" (denge) haline geri döner. Bu dönüş, beynin nöroplastisite yeteneği sayesinde fiziksel bir iyileşmeyi de beraberinde getirir; beyin kendini onarır ve fıtri ayarlarına döner.

4. Birinci Tedavi Yöntemi: Zikir (Manevi Arınma ve Korumada Süreklilik)

Kasvet-i kalbin birincil ilacı, kalbin asıl gıdası olan Zikrullah'tır. Modern hayatın kesintili ve parçalı zaman dilimlerinde, zikir, insanı sürekli "bağlı" (online with Divine) tutan yegane eylemdir. Zikir, pasif bir tekrar değil, aktif bir bilinç inşasıdır.

4.1. Zikrin Ontolojik İşlevi ve "İtminan"

Kur'an-ı Kerim'de "Kalpler ancak Allah'ı anmakla mutmain olur (huzur bulur)" (Ra'd, 28) buyurulmaktadır. Modern psikolojinin "anksiyete" ve "stres" olarak tanımladığı huzursuzluk hallerinin temelinde, kalbin aidiyetini unutması ve kendini güvende hissetmemesi yatar. Zikir, kalbe sahibini hatırlatarak ona ontolojik bir güvenlik sağlar. Davud El-Kayseri'nin belirttiği üzere, sürekli zikir ile insan kalbi ilk yaratılışındaki safiyetine ve nuruna kavuşur. Zikir, kalpteki "kasvet" tabakasını eritir ve ilahi tecellilerin kalbe yağmasına vesile olur. Salikin (manevi yolcunun) bedeni dahi bu nurdan nasibini alır ve yüzünde bir aydınlık (sima) oluşur.

4.2. Günlük Manevi Reçete: Sabah ve Akşam Virdleri

Modern insanın en büyük mazereti "zaman yokluğu"dur. Ancak İslam maneviyatı, zamanın bereketini "vakitlerin ihyası"nda görür. Özellikle sabah (fecr) ve akşam (asr/mağrib) vakitleri, manevi enerjinin (feyz) en yoğun olduğu ve biyolojik ritimlerin de maneviyata en açık olduğu "eşref saatleri"dir. Bu vakitlerde yapılan zikirler, kişiyi gün boyu sürecek olan şeytani ve nefsani saldırılara karşı zırhlar.

Hadis-i şerifler ve sahih kaynaklardan derlenen aşağıdaki zikir reçetesi, kasvet-i kalbe karşı uygulanması gereken asgari manevi disiplindir:

Uygulama Notları:

• Vakit: Sabah zikirleri için en uygun vakit, sabah namazından sonra güneş doğana kadar olan süredir. Akşam zikirleri için ise ikindi namazından sonra veya akşam ezanı civarıdır. Bu vakitler, günün "manevi nöbet değişim" anlarıdır.
• Niyet ve Huzur: Zikir, sadece dilin hareketi değil, kalbin uyanıklığıdır. "Allah" derken O'nun azameti hissedilmeli, "Estağfirullah" derken pişmanlık duyulmalıdır. Davud El-Kayseri'nin vurguladığı gibi, "Zikirde kalpteki niyet ne ise, o tecelli eder". Kalp gaflet içindeyken yapılan zikir zayıftır, ancak yine de terk edilmemelidir; çünkü "gafletle yapılan zikir, zikri tamamen terk etmekten hayırlıdır."

4.3. Zikir ve Psikolojik Sağlamlık

Modern psikolojide "onaylanma ihtiyacı" (validation) büyük bir sorundur. İnsanlar sosyal medyada beğeni (like) peşinde koşarken ruhsal olarak tükenirler. "Subhanallah" ve "Elhamdülillah" zikirleri, övgünün ve kemalin sadece Allah'a ait olduğunu hatırlatarak kişiyi insanların onayına muhtaç olmaktan kurtarır. "Hasbünallah ve ni'mel vekil" (Allah bize yeter) zikri, yalnızlık hissini ve terk edilme korkusunu tedavi eder. Dolayısıyla zikir, sadece uhrevi bir yatırım değil, dünyevi bir psikoterapi seansıdır.

5. İkinci Tedavi Yöntemi: Tefekkür (Şehirde "Marifetullah" Pencereleri Açmak)

Zikir kalbi temizlerken, tefekkür kalbi besler ve genişletir. Modern şehir hayatı, insanın ufkunu beton bloklarla kapatarak tefekkür yeteneğini köreltmiştir. Ancak Bediüzzaman Said Nursi'nin Risale-i Nur Külliyatı'nda ortaya koyduğu metodoloji, en kesif (yoğun/katı) ortamlarda bile "iman nuru" ile bakıldığında her şeyin bir "marifetullah penceresine" dönüşebileceğini öğretir.

5.1. Risale-i Nur Perspektifinde Enfüsi ve Afaki Tefekkür

Bediüzzaman'a göre insan, "vicdan, ruh, kalp, hayal" gibi latifelerle donatılmış, kainata açılan pencerelere sahip bir saraydır. Şehir hayatında tefekkür yapabilmek için bakış açısını (nazar) değiştirmek gerekir.

• Mana-yı Harfi ile Bakmak: Modern seküler bakış, eşyaya "Mana-yı İsmi" ile bakar; yani eşyanın kendisine, fiyatına, markasına veya maddesine odaklanır. Bu bakış kalbi karartır ve dünyaya bağlar. Oysa tefekkür, eşyaya "Mana-yı Harfi" ile bakmaktır; yani o eşyayı Sanatkârı'nı (Allah'ı) gösteren bir ayna, bir mektup olarak okumaktır. Bir çiçeğe bakarken biyolojisini değil, "Müzeyyen" (Süsleyen) isminin tecellisini görmek; bir gökdelene bakarken insanın mimari yeteneğini değil, Allah'ın insana verdiği ilmi ve kudreti tefekkür etmek, şehri bir mescide çevirir.
• Hayal Kuvvesini Kullanmak: Risale-i Nur'da kalp penceresinin bir işlevi de "hayal" ve "tasavvur" dürbünüyle geçmiş ve gelecek zamanlara seyahat etmektir. İnsan, bedenen ofisinde veya evinde olsa bile, hayalen Asr-ı Saadet'e gidip Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) meclisinde bulunabilir, geçmiş peygamberlerin kıssalarını yaşayabilir veya cennet manzaralarını tefekkür edebilir. Bu "manevi zaman yolculuğu", kalbi anın sıkıntısından kurtarır ve ruhu ferahlatır.

5.2. Mekan ve Yükseklik Psikolojisi

Bediüzzaman'ın hayatı incelendiğinde, ibadet ve tefekkür için genellikle yüksek yerleri, dağları, ağaç tepelerini veya cami damlarını tercih ettiği görülür (Örn: Nurşin Camii damı, Van Kalesi, Çam Dağı). Yükseklik, fiziksel olarak ufku genişlettiği gibi, manevi olarak da insanın dünyevi meselelere "yukarıdan" ve "küçümseyerek" bakmasını sağlar. Şehir insanı için bu sünneti uygulamak zor olsa da imkansız değildir. Evin balkonu, bir binanın terası veya şehrin yüksek bir tepesi, kısa süreli "tefekkür inzivası" alanlarına dönüştürülebilir. Gökyüzüne bakmak (nazar-ı sema), kalpteki kasveti dağıtan ve ruhu sonsuzluğa bağlayan en etkili tefekkür yöntemlerinden biridir. Betonların arasından görünen bir parça gökyüzü bile, Allah'ın azametini hatırlatmaya yeter.

5.3. Kainat Kitabını Okuma

Tüm kâinat, Allah'ın isim ve sıfatlarının tecelli ettiği büyük bir kitap, somutlaşmış bir Kur'an'dır. Şehirdeki ağaçlar, kuşlar, rüzgar, hatta insanların simaları bu kitabın ayetleridir. Tefekkür, bu ayetleri okuma çabasıdır. Trafik sıkışıklığında sabrı ve nizamın önemini, mevsim geçişlerinde faniliği ve yenilenmeyi (ba's) düşünmek, gafleti uyanıklığa çevirir. Marifetullah (Allah'ı tanımak), bu tefekkürlerin birikimiyle kalpte hasıl olan köklü bir bilgidir ve muhabbetullahın (Allah sevgisi) kaynağıdır.

6. Sosyal Hijyen ve Mahremiyet: Kalbin İç Kalesini Korumak

Modernitenin kalbe yönelik en büyük saldırılarından biri de "Mahremiyetin İhlali" ve "Teşhirci Kültür" üzerinden gerçekleşmektedir. Osman Nuri Topbaş Hocaefendi'nin tespitiyle, sosyal medya mahremiyet algısında ciddi yaralar açmış, bu da manevi hayatı doğrudan etkilemiştir.

6.1. Görünme Arzusu ve İhlasın Kaybı

Tasavvufta "Riya" (gösteriş) ve "Süm'a" (duyurma), gizli şirk olarak kabul edilir ve amelleri boşa çıkarır. Sosyal medya, bu hastalıkları körükleyen bir yapıya sahiptir. İnsanlar ibadetlerini, gittikleri umreleri, yaptıkları hayırları veya mutlu aile tablolarını "paylaşmak" suretiyle başkalarının beğenisine sunmaktadır. Osman Nuri Topbaş Hocaefendi, "başkaları tarafından beğenilmek" arzusunun insanın ihlasını zedelediğini vurgular. Kalp, Allah'ın rızasına odaklanması gerekirken, takipçilerin rızasına ve takdirine odaklanır. Bu durum kalbi parçalar ve huzuru bozar. Mahremiyet, sadece bedenin örtülmesi değil, hallerin, duyguların ve özel anların da sakınılmasıdır.

6.2. Tecessüs ve Nazar Tehlikesi

"Zannın çoğundan sakının" ve "Birbirinizin kusurunu araştırmayın (tecessüs etmeyin)" (Hucurat, 12) ayetleri, sosyal medya ahlakının temelini oluşturur. Başkalarının hayatlarını sürekli dikizlemek, kıyaslamak ve "onlar ne kadar mutlu" zannıyla kendi hayatından şikayet etmek, kalbi haset ve nankörlük hastalığına sürükler. Ayrıca, mahremiyetin kalkması "Nazar" (göz değmesi) riskini artırır. Manevi koruma kalkanı olan zikirlerin (Eûzu bikelimâtillah gibi) yanı sıra, fiili bir koruma olarak özel hayatın gizliliğine riayet etmek şarttır.

7. Pratik Uygulama ve Dijital Detoks Stratejileri

Teorik zemin ve manevi reçetelerin hayata geçirilebilmesi için, modern insanın "Dijital Riyazet" (Teknoloji Orucu) uygulaması elzemdir. Bağımlılık yapan teknolojiden tamamen kopmak mümkün olmasa da, onu kontrol altına almak ve zararlarını minimize etmek mümkündür.

7.1. İslami Dopamin Detoksu: Nefs Terbiyesi

Batı dünyasında "dopamin detoksu" olarak bilinen uygulama, İslam'daki "Nefs Terbiyesi"nin nörolojik karşılığıdır. Amaç, beyni ucuz ve haram hazlardan (pornografi, oyun, malayani) arındırıp, helal ve fıtri hazlara (ibadet, aile, ilim) yönlendirmektir.

• Oruç Tutmak: Hz. Peygamber (s.a.v), nefsinin arzularına (şehvet, yemek) hakim olamayan gençlere orucu tavsiye etmiştir. Oruç, irade kasını güçlendirir, dopamin dürtülerini disipline eder ve manevi uyanıklığı artırır.
• Helal Ödüller: Beynin iyileşmesi (nöroplastisite) için boşluğu doldurmak gerekir. Ekran süresi azaltıldığında ortaya çıkan boşluk; sesli Kur'an dinlemek, fiziksel egzersiz, doğa yürüyüşü veya sadık dostlarla sohbet gibi helal dopamin kaynaklarıyla ikame edilmelidir.
• Dua ile Destek: İrade zayıfladığında en güçlü silah duadır. "Allah'ım, kalbimi temizle ve gözümü (haramdan) koru" duası, bağımlılıkla mücadelede manevi bir dayanak noktasıdır. Bağımlılık bir acziyettir; bu acziyeti Allah'a itiraf etmek, tedavinin ilk adımıdır.

7.2. Teknoloji ile Teknolojiyi Yönetmek: Araçlar ve Yöntemler

Dijital kaosla mücadelede yine dijital araçlardan faydalanmak stratejik bir hamledir. Araştırmalarda öne çıkan bazı yöntemler ve uygulamalar şunlardır:

8. Sonuç: Fıtrata Dönüş Yolculuğu

Modern dünyanın gürültüsü, sadece kulakları değil, kalpleri de sağır eden bir şiddete ulaşmıştır. Kasvet-i kalp, bu gürültüye maruz kalan insanın manevi bağışıklık sisteminin çökmesidir. Ancak bu durum ümitsiz bir son değil, fıtrata dönüş için bir uyarı işaretidir.

Bu raporda detaylandırıldığı üzere, çözüm "kaçış"ta değil, "inşa"dadır. Şehrin ortasında bir "zikir kalesi" inşa etmek, dijital ekranların karşısında "tefekkür pencereleri" açmak ve sosyal medya vitrinine karşı "mahremiyet perdesini" çekmek, modern müminin varoluş mücadelesidir.

1. Zikir, kalbin pasını siler ve onu ontolojik kaynağına bağlar.
2. Tefekkür, zihnin yönünü mahlukattan Halık'a çevirerek dünyayı anlamlı kılar.
3. Riyazet, (Dijital Detoks) iradeyi güçlendirerek kalbin özgürleşmesini sağlar.

Reçete bellidir: Az konuşmak, az uyumak, az yemek (sünnet olan riyazet) ve bunlara ek olarak "az ekran/az dijital tüketim". Sabah ve akşam virdlerini bir ilaç titizliğiyle uygulamak, farz ibadetleri huşu ile eda etmek için teknolojiyi sınırlandırmak ve kalbi sürekli "Allah" lafza-i celali ile veya manasıyla meşgul etmek, kasveti nura, sıkıntıyı (kabz) ferahlığa (bast) çevirecektir. Şehir ne kadar gürültülü olursa olsun, "Kalpler ancak Allah'ı anmakla mutmain olur."

Kaynakça ve İleri Okumalar

• Dinimiz İslam: Kalb temizliği nasıl olur ve Kalbi karartan işler
• Islamic Lessons: How Dopamine Fuels Sinful Habits
• NCBI: Debunking the Dopamine Detox Trend
• DergiPark: Tasavvuf Felsefesinde Zikir Kavramı
• Sahih Hadisler: Sabah Namazından Sonra Yapılan Zikirler
• Dünya Bizim: Sabah ve Akşam Zikirleri
• Sorularla Risale: Üstad'ın Risale-i Nurlarda tefekkür üzerinde çok durmasının nedenleri ve Bediüzzaman Aynasında Tefekkür Yansımaları
• Osman Nuri Topbaş: Sosyal Medya ve Mahremiyet ve Mahremiyet Yara Almasın
• IslamOnline: Digital Fasting: A Ramadan Detox for the Soul and Screen